
Qeleshe
Super Admin 10 nëntor 2026
Qeleshja, e njohur edhe si plis dhe qylaf, është një kapelë e bardhë dhe pa strehë prej kafkaje, e veshur tradicionalisht nga shqiptarët. Është përhapur në të gjitha territoret e banuara nga shqiptarët dhe sot është pjesë e kostumit tradicional të shqiptarëve. Lartësia dhe forma e kapelës ndryshon nga rajoni në rajon.
ETIMOLOGJIA
Në shqip: def. mëkat. qeleshja ose plisi, indef. pl. qeleshe ose plisa, def. pl. qeleshet ose plisat.
Fjala qeleshe vjen nga fjala shqipe për lesh (lesh). Sipas Vladimir Orel, fjala plis vjen nga proto-shqipeja *p(i)litja, e lidhur me fjalën e vjetër gjermane të lartë filiz, fjalën latine pellis dhe fjalën greke πῖλος pilos, fjalën proto-sllave *pьlstь; sipas Michael Driesen, rindërtimi i Orelit i fjalës proto-shqipe *p(i)litja është i pasaktë.
PROCESI
Ka shumë mënyra për të bërë qeleshe, por ajo është gjithmonë e punuar me dorë. Mënyra më e zakonshme, në Kosovë, është përdorimi i sapunit mbi lesh. Në pazarin e Krujës, ajo ndërtohet duke marrë fillimisht një copë të vogël leshi që vendoset mbi një tavolinë. Pastaj, një instrument i ngjashëm me një hark përdoret për të rrahur leshin duke e goditur me çekiç telin me një gur ose një copë të fortë druri. Leshi rrihet dhe shtypet derisa fijet e leshit të lidhen rreth njëra-tjetrës. Së fundmi, lahet dhe tkurret.
Pastaj shtypet me një instrument të sheshtë prej druri sipër tij, disa herë, derisa leshi të bëhet plotësisht i sheshtë dhe i lëmuar. Pastaj, vuloset në një rrafshues për 24 orë dhe zhytet në ujë të nxehtë dhe kripë. Kapelja është bërë nga dy lesh të përfunduar, të rrafshuar dhe të shtypur. Qoshet hiqen për të formuar një formë të rrumbullakët. Më pas, shtohet sapun si zëvendësim ngjitësi për të mbajtur fijet të lëmuara imët, ndërsa të dy copat e leshit fërkohen së bashku. Pastaj lahet dhe rrihet për të forcuar pëlhurën dhe vendoset në një model prej druri.
Forma e qeleshes përcaktohet nga modeli prej druri mbi të cilin lihet të thahet dhe pastaj fërkohet përsëri me sapun për të fiksuar formën. Leshi do të lëmohet me brisk. Së fundmi, një mjet prej druri fërkohet fort mbi qeleshe.
HISTORI
Qeleshja shqiptare është trashëguar që nga kohërat ilire.
Kapela gjysmësferike ilire daton nga Epoka e Hekurit, e gjetur si në varret e burrave ashtu edhe në ato të grave, prandaj mund të supozohet se vishej si nga burrat ashtu edhe nga gratë. Një monument nga koha ilire që u gjet në Zenicë tregon një kapelë në formë kalote, shumë të ngjashme me qeleshen. Kapela shqiptare/ilire është klasifikuar në një kornizë më të gjerë dhe të përgjithshme mesdhetare, duke u mbështetur në ilustrime mbi situlat dhe pllakat e brezit nga Epoka e vonë e Hekurit në Italinë Veriore dhe Alpet Jugore. Ato gjithashtu paraqesin figura me mbulesë koke gjysmësferike me një majë të vogël. Mbajtësit e kapelave të tilla përshkruhen duke mbajtur vegla bujqësore, gjë që bën që ata të konsiderohen si fshatarë. Për më tepër, në monumentet e shekujve 2 dhe 3 pas Krishtit nga Bosnja, ilirët nën sundimin romak përshkruhen me forma të ngjashme të kapelës. Kapela të tilla mungojnë në gjysmën lindore të Ballkanit, në rajonin Panonian-Karpat dhe në Evropën Lindore.
Në vitin 1322, frati françeskan irlandez Simon Fitzsimons (Symon Semeonis) kaloi nëpër Ballkanin perëndimor, duke përfshirë qytetin port të Durrsit (Dyrrachium), gjatë pelegrinazhit të tij në Tokën e Shenjtë. Në udhëtimin e tij në latinisht, ltinerarium Symonis Semeonis ab Hybernia ad Terram Sanctam, ai regjistroi vëzhgime të hollësishme të popullatave vendase. Fitzsimons vuri në dukje në mënyrë të qartë se shqiptarët zotëronin një gjuhë të veçantë dhe i dallonin ata nga grupet fqinje nga veshja e tyre.
Ai shkroi se, ashtu si grekët, ata rrallë mbanin kapuçë, por në vend të kësaj mbanin një "kapelë të bardhë, të ulur pothuajse të sheshtë përpara dhe të ngritur prapa" (capello albo quasi plano in parte anteriori humiliato et in posteriori elevato), gjë që u lejonte atyre të shfaqnin flokët e tyre të gjatë. Fitzsimons e kontraston këtë siluetë specifike me veshjen e sllavëve fqinjë (Sclavi), të cilët ai vuri në dukje se mbanin një "kapelë të bardhë, të zgjatur dhe të rrumbullakët" (capello albo, oblongo et rotundo) të zbukuruar me një pendë për fisnikët.
Fjalori latin i vitit 1542, De re vestiaria libellus, ex Bayfio excerptus, e barazoi një kapelë shqiptare me një kyrbasia dhe e përshkroi atë si një "pileus [kapelë] të gjatë në formën e një koni" (pileus altus in speciem coni eductus). Një përshkrim i hershëm i qeleshes hemisferike mund të shihet në përshkrimin e Moisi Golemit nga Johann Theodor de Bry nga viti 1596, megjithatë, ekzistojnë dokumente dhe dokumente më të hershme italiane që përshkruajnë shqiptarë që veshin qeleshe nga shekujt e mëparshëm. Gjithashtu, Nopcsa argumenton se mund të ketë qenë me ngjyrë të kuqe. Gjatë shekujve 17-19, përshkrimi i pamjes dhe pamjet u shumëfishuan vazhdimisht, duke e përshkruar atë si një mbulesë të zakonshme për kokën e shqiptarëve, ndërsa u bë më e përhapur dhe më e lehtë për t'u veshur. Versioni i bardhë u bë më i popullarizuari dhe më në fund u shpall një kostum specifik kombëtar shqiptar gjatë Rilindjes Shqiptare.
Në veprën e tij enciklopedike të vitit 1689, Lexicon Universale, studiuesi zviceran Johann Jacob Hofmann vuri në dukje kapelen tradicionale konike, duke e krahasuar atë me cirbazinë e lashtë greke dhe majën e veshur nga priftërinjtë romakë Salii, duke deklaruar se ajo "quhej ndryshe kapelja epirote ose shqiptare" (Pileus Epiroticus seu Albanus).
Në shekujt 18-19, qeleshja u bë popullore në pikturën që përshkruante Arnautët. Piktorë si Jean-Léon Gérôme, Charles Bargue dhe Marie-Gabriel-Florent-Auguste de Choiseul-Gouffier pikturonin subjekte shqiptare të Perandorisë Osmane me qeleshe, si një prezantim i larmishëm i orientit. Ajo do të përshkruhej rastësisht në një mjedis formal, si në veprën "Martesa Shqiptare" nga Jean Pierre Louis Laurent Hoüel në vitin 1785, ku prifti përshkruhet me qeleshe.
Gjatë shekujve 19-20, albanologët filluan të fotografonin veshjet kombëtare shqiptare, shumë prej të cilave përfshinin edhe qeleshen. Franz Nopcsa von Felső-Szilvás është fotografuar disa herë duke veshur qeleshen. Më pas, ajo u bë një mbulesë koke popullore për ushtarët shqiptarë gjatë betejës për pavarësi. Shota Galica, Isa Boletini dhe Azem Galica janë paraqitur duke veshur qeleshen ndërsa luftonin kundër trupave italiane, turke, greke, serbe dhe malazeze gjatë ndarjes së Shqipërisë. Qeleshja ishte pjesë e uniformës zyrtare të divizionit Waffen-SS Skanderbeg dhe Legjionit Shqiptar.
PËRMBLEDHJE
Kapelja është pjesë e kostumit tradicional të malësorëve shqiptarë dhe konsiderohet si simbol kombëtar midis një numri të madh komunitetesh shqiptare. Gjatë periudhës osmane, kapelja si një kapuç fezi me ngjyrë të bardhë ishte mbulesa karakteristike kombëtare e kokës së shqiptarëve, në veçanti e shqiptarëve myslimanë.
Në malësitë veriore të Shqipërisë, forma është hemisferike, ndërsa në Kukës, është e cunguar. Në Shqipërinë jugore, kapela është më e lartë se në Shqipërinë veriore, veçanërisht në rajonet e Gjirokastrës dhe Vlorës, me përjashtim të rajonit të ulët të Myzeqesë. Në disa zona të Shqipërisë jugore, kapela ka një zgjatim të vogël. Kapela është bërë nga një copë e vetme leshi, zakonisht e bardhë, që është modeluar sipas formës së kokës.
———
Burimi: ky artikull është përkthyer dhe përshtatur nga artikulli “Qeleshe” në Wikipedia anglisht (https://en.wikipedia.org/wiki/Qeleshe), shkruar nga kontribuesit e Wikipedia-s (https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Qeleshe&action=history), i publikuar nën licencën CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.sq). Ky përkthim shpërndahet me të njëjtën licencë. Përkthimi është bërë automatikisht dhe mund të përmbajë pasaktësi.
Foto: Arbenllapashtica, CC BY-SA 3.0, nëpërmjet Wikimedia Commons (https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Old_man_of_Has_of_Prizren.jpg).