Kthehu te blogu

Letërsia shqipe

Super Admin 11 nëntor 2026
Letërsia shqipe (shqip: Letërsia shqipe) shtrihet që nga Mesjeta dhe përfshin ato tekste dhe vepra letrare të shkruara në shqip. Mund t'i referohet edhe letërsisë së shkruar nga shqiptarët në Shqipëri, Kosovë dhe diasporën shqiptare, veçanërisht në Itali. Shqipja zë një degë të pavarur brenda familjes indo-evropiane dhe nuk ka ndonjë gjuhë tjetër të lidhur ngushtë. Origjina e shqipes nuk dihet plotësisht, por mund të jetë një pasardhëse e gjuhës së lashtë ilire. Kryepeshkopi i Antivarit, Guillaume Adam, shkroi një raport në vitin 1332, në të cilin thoshte se shqiptarët përdornin shkronja latine në librat e tyre, megjithëse gjuha e tyre ishte mjaft e ndryshme nga gjuha latine. Dokumentet më të vjetra që kanë mbijetuar dhe janë shkruar në shqip janë "Formula e pagëzimit" e regjistruar nga Pal Engjëlli, Peshkop i Durrsit në vitin 1462 në dialektin gegë, dhe disa vargje të Dhiatës së Re nga ajo periudhë. SHEKULLI I 15-TË Zgjerimi i Perandorisë Osmane i dëboi shumë shqiptarë nga atdheu i tyre gjatë periudhës së humanizmit të Rilindjes Perëndimore. Ndër emigrantët shqiptarë që u bënë të njohur në botën humaniste janë historiani Marin Barleti (1460–1513), i cili në vitin 1510 botoi në Romë një histori të Skënderbeut, e cila u përkthye në shumë gjuhë të tjera evropiane, ose Marino Becichemi (1468–1526), ​​Gjon Gazulli (1400–1455), Leonicus Thomeus (1456–1531), Michele Maruli (shekulli i 15-të), Michele Artioti (1480–1556) dhe shumë të tjerë që u dalluan në fusha të ndryshme të shkencës, artit dhe filozofisë. SHEKULLI I 16-TË Rezistenca kulturore u shpreh para së gjithash nëpërmjet përpunimit të shqipes në fushën e flijimeve dhe botimeve kishtare, kryesisht të rajonit konfesional katolik në Veri, por edhe të atij ortodoks në Jug. Reformat protestante ringjallën shpresat për zhvillimin e gjuhës dhe traditës letrare vendase kur kleriku Gjon Buzuku përktheu liturgjinë katolike në shqip, duke u përpjekur të bënte për shqipen atë që Luteri bëri për gjermanishten. Meshari (Meshari) i Gjon Buzukut, botuar prej tij në vitin 1555, është vepra e parë letrare e botuar në shqip. Niveli i rafinuar i gjuhës dhe ortografia e stabilizuar duhet të jenë rezultat i një tradite më të hershme të shkrimit të shqipes, një traditë që nuk dihet. Por ka disa prova të fragmentuara, që datojnë më herët se Buzuku, të cilat tregojnë se shqipja është shkruar të paktën që nga shekulli i 14-të pas Krishtit. Prova e parë e njohur daton që nga viti 1332 pas Krishtit dhe merret me dominikanin francez Guillelmus Adae, Kryepeshkop të Antivarit, i cili në një raport në latinisht shkruan se shqiptarët përdorin shkronja latine në librat e tyre, megjithëse gjuha e tyre është mjaft e ndryshme nga latinishtja. Me rëndësi të veçantë në mbështetje të kësaj janë: një formulë pagëzimi (Unte paghesont premenit Atit et Birit et spertit senit) e vitit 1462, e shkruar në shqip brenda një teksti në latinisht nga peshkopi i Durrsit, Pal Engjëlli; një fjalor me fjalë shqipe të vitit 1497 nga Arnold von Harff, një gjerman që kishte udhëtuar nëpër Shqipëri, dhe një fragment i shekullit të 15-të nga Bibla nga Ungjilli i Mateut, gjithashtu në shqip, por me shkronja greke. Shkrimet shqipe të këtyre shekujve nuk duhet të kenë qenë vetëm tekste fetare, por edhe kronika historike. Ato përmenden nga humanisti Marin Barleti, i cili, në librin e tij Rrethimi i Shkodrës (De Obsidione Scodrensi) (1504), konfirmon se ai shfletoi kronika të tilla të shkruara në gjuhën e popullit (in vernacula lingua). Pavarësisht pengesave të krijuara nga Kundërreforma, e cila kundërshtonte zhvillimin e gjuhëve kombëtare në liturgjinë e krishterë, ky proces vazhdoi pa ndërprerje. Gjatë shekujve XVI dhe XVII, katekizmi E mbësuame krishterë (1592) nga Lekë Matrënga, Doktrina e krishterë (1618) dhe Rituale romanum (1621) nga Pjetër Budi, shkrimtari i parë i prozës dhe poezisë origjinale shqipe, një apologji për Gjergj Kastriotin (1636) nga Frang Bardhi, i cili botoi edhe një fjalor dhe krijime folklorike, traktati teologjik-filozofik Cuneus Prophetarum (Çeta e Profetëve) (1685) nga Pjetër Bogdani, personaliteti më universal i Mesjetës Shqiptare, u botuan në shqip. Vepra e Bogdanit është një traktat teologjik-filozofik që trajton me origjinalitet, duke bashkuar të dhëna nga burime të ndryshme, çështjet kryesore të teologjisë, një histori të plotë biblike dhe problemet e ndërlikuara të skolastikës, kozmogonisë, astronomisë, pedagogjisë etj. Bogdani solli në kulturën shqiptare frymën humaniste dhe vlerësoi rolin e dijes dhe të kulturës në jetën e njeriut; me veprën e tij të shkruar në një gjuhë me stil të rafinuar, ai shënoi një pikë kthese në historinë e letërsisë shqipe. Një tjetër shkrimtar i rëndësishëm i letërsisë së hershme shqipe ishte Jul Variboba. SHEKULLI I 17-TË Gjatë shekujve XVII dhe XVIII, letërsia e qarqeve kulturore konfesionale ortodokse dhe myslimane përjetoi një zhvillim më të madh. Një shkrimtar anonim nga Elbasani përktheu në shqip një numër pjesësh nga Bibla; TH Filipi, gjithashtu nga Elbasani, sjell Dhiatën e Vjetër dhe të Re. Këto përpjekje u shumëfishuan në shekullin pasardhës me botimin në vitin 1827 të tekstit integral të Dhiatës së Re nga G. Gjirokastriti dhe me korpusin e madh të përkthimeve fetare (të krishtera) nga Kostandin Kristoforidhi (1830–1895), në të dy dialektet kryesore të shqipes, botime të cilat ndihmuan në procesin e integrimit të dy dialekteve në një gjuhë letrare të unifikuar dhe në hedhjen e bazës për themelimin e Kishës Kombëtare të Shqiptarëve me liturgji në gjuhën e tyre. Edhe pse në drejtim të kundërt me këtë tendencë, duhet përmendur edhe kultura e Voskopojës, një kulturë që gjatë shekullit të 17-të u bë një vatër e madhe qytetërimi dhe një metropol i gadishullit Ballkanik, me një Akademi dhe një shtypshkronjë dhe me personalitete si T. Kavaljoti, Dh. Haxhiu, G. Voskopojari, veprat e të cilëve të dijes, filologjisë, teologjisë dhe filozofisë ndihmuan objektivisht në shkrimin dhe njohjen e shqipes. Edhe pse letërsia që u zhvillua në Voskopojë ishte kryesisht në greqisht, nevoja për të ngritur pengesa ndaj islamizimit bëri të domosdoshme përdorimin e gjuhëve kombëtare, duke inkurajuar zhvillimin e kulturave kombëtare. Vllahishtja dhe shqipja u përdorën gjithashtu për mësimin e greqishtes në shkollat ​​e Voskopojës, dhe librat në vllahisht u shtypën gjithashtu në shtypshkronjat e saj. Veprat e shkrimtarëve dhe dijetarëve të Voskopojës kanë sjellë disa elementë të ideve të Iluminizmit Evropian. Më i shquari prej tyre ishte Teodor Kavaljoti. Sipas shënimeve të HE Thunman, vepra e Kavaljotit, e cila mbeti e pabotuar, në pjesën më të madhe trajton çështje nga pothuajse të gjitha degët e filozofisë. Ajo tregon ndikimin e Platonit, Dekartit, Malebranshit dhe Leibnicit. ——— Burimi: ky artikull është përkthyer dhe përshtatur nga artikulli “Albanian literature” në Wikipedia anglisht (https://en.wikipedia.org/wiki/Albanian_literature), shkruar nga kontribuesit e Wikipedia-s (https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Albanian_literature&action=history), i publikuar nën licencën CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.sq). Ky përkthim shpërndahet me të njëjtën licencë. Përkthimi është bërë automatikisht dhe mund të përmbajë pasaktësi.