Kthehu te blogu
Izo-polifonia shqipe

Izo-polifonia shqipe

Super Admin 26 tetor 2026
Iso-Polifonia (shqip: Iso-polifonia) është një formë tradicionale e muzikës popullore shqiptare në të cilën këndimi me shumë vargje shoqërohet nga pjesë korale të zhurmshme dhe që ka shumë variacione rajonale dhe formale. Është përfshirë në listën e trashëgimisë kulturore jomateriale të UNESCO-s. Iso-Polifonia shqiptare konsiderohet se i ka rrënjët e saj në vajtimin shumëzërësh, vajtimin tradicional të të vdekurve në Shqipërinë jugore. Shprehja instrumentale e iso-polifonisë shqiptare evoluoi në kabanë shqiptare. Të katër rajonet e Shqipërisë jugore - Lalëria (Myzeqeja), Toskëria, Çamëria dhe Labëria - e kanë këngën polifonike si pjesë të kulturës së tyre. Një formë e ngjashme e këngës polifonike gjendet në Shqipërinë veriore, në zonën e Peshkopisë; në Pollog, Tetovë, Kërçovë dhe Gostivar në Maqedoninë e Veriut; dhe në Malësi në Shqipërinë veriore dhe në Malin e Zi jugor. Labëria është veçanërisht e njohur për këngën shumëzërëshe; këngët mund të kenë dy, tre ose katër pjesë. Këngët dyzërëshe këndohen vetëm nga gratë. Këngët trezërëshe mund të këndohen nga burrat dhe gratë. Këngët katërzërëshe janë një specialitet labërian. Hulumtimet kanë treguar se këngët katërzërëshe u zhvilluan pas atyre trezërëshe dhe se ato janë forma më komplekse e këngës polifonike. Në rastet e muzikës ose të këndimit në shqip, shpesh mund të dëgjohen individë që thërrasin me zë të lartë, Béni iso! ose Béni isa! ("Bëj një zhurmë!") ose të ngjashmen Ajde, mbusheni! ("Ejani, mbusheni!"). Festivali Kombëtar i Folklorit në Gjirokastër, Shqipëri, (shqip: Festivali Folklorik Kombëtar), është mbajtur çdo pesë vjet në muajin tetor që nga viti 1968 dhe zakonisht përfshin shumë këngë polifonike. EMRI Termi iso (ndonjëherë yso ose ysa) lidhet me fjalën greke ίσον (ison), e cila është një tingull i drejtpërdrejtë në muzikën kishtare bizantine. Polifonia i referohet vargjeve të shumëfishta të melodisë. Emri "iso-polifoni" mund të jetë përhapur nga ndikimi skolastik në fund të shekullit të 20-të, ndërsa këngëtarët popullorë midis tyre mund të përdorin terma të ndryshëm për këndimin me dronë, duke përfshirë: e mbajnë zë ("ata e mbajnë zërin"), bëjnë zë ("ata bëjnë zë"), këngë me iso ("këngë me dronë"), zjejnë ("të ziejnë"), mbajnë kaba ("ata e mbajnë kaba") (ku fjala kaba është përshtatur nga turqishtja dhe shpesh do të thotë një melodi në një regjistër të ulët ose diçka e rëndë), dhe me të rënkuar që do të thotë "me një rënkim" ose rënkim. SHPËRNDARJA GJEOGRAFIKE Muzika tradicionale polifonike shqiptare interpretohet në dy dialekte të shqipes: toskërisht dhe labisht. Dialekti muzikor tosk përfshin rajonet etnografike shqiptare të Toskërisë, Myzeqesë dhe Çamërisë, ndërsa dialekti muzikor lab përfshin Labërinë. ORIGJINA Iso-polifonia shqiptare konsiderohet se i ka rrënjët e saj në vajtimin shumëzërësh, vajtimin tradicional të të vdekurve në Shqipërinë e Jugut. Shumë studiues që kanë studiuar iso-polifoninë shqiptare dhe në përgjithësi muzikën polifonike të Ballkanit e konsiderojnë atë një traditë të vjetër që daton që nga epoka trako-ilire. Mungon dokumentacioni historik i muzikës tradicionale polifonike shqiptare. Megjithatë, meqenëse konsiderohet produkt i transmetimit gojor përgjatë shumë brezave, studiuesit arritën në përfundimet e tyre duke analizuar këtë traditë muzikore që vazhdon të interpretohet edhe në ditët moderne. Janë gjetur shumë tipare specifike të traditës polifonike shqiptare që tregojnë origjinën e saj të lashtë: struktura modale/tonale pentatonike, e cila mendohet gjerësisht nga studiuesit se përfaqëson një fillim të hershëm të kulturës muzikore të një populli; prania e vokaleve recitative, sepse kur melodia e vokaleve nuk është e zhvilluar, tradita mendohet të jetë në një fazë më primitive; prania e thirrjeve dhe britmave, që tregon një fazë primitive të zhvillimit në kulturën muzikore të një populli; stili i këndimit a cappella, i cili sugjeron një moshë të vjetër të një tradite muzikore pasi i mungon shoqërimi instrumental. Edhe pse rajoni ishte nën sundimin e Perandorisë Bizantine për shumë shekuj, muzika tradicionale polifonike ballkanike pati një zhvillim të ndryshëm nga muzika mesjetare bizantine. Tradita ballkanike nuk ishte e institucionalizuar dhe është formuar vazhdimisht kolektivisht, ndërsa muzika bizantine u krijua nga kompozitorë individualë dhe u institucionalizua. Tradita ballkanike është transmetuar gojarisht brez pas brezi dhe interpretuesit e saj ishin njerëz të thjeshtë muzikalisht analfabetë, ndërsa muzika bizantine ishte dokumentuar gjerësisht dhe është interpretuar nga profesionistë të trajnuar dhe të arsimuar. Dy traditat muzikore jetuan krah për krah për shekuj, prandaj ato do të kishin pasur një ndikim të ndërsjellë tek njëra-tjetra. Megjithatë, mendohet se bashkëveprimi midis muzikës tradicionale polifonike shqiptare dhe muzikës bizantine ka qenë relativisht i vogël. EVOLUCIONI Muzika tradicionale polifonike shqiptare mendohet se është kompozuar në fillimet e saj vetëm nga dy linja melodike: marrësi (shqip: marrës - zëri i parë) dhe tornisti (shqip: kthimes ose pritës - zëri i dytë). Tornisti ka të ngjarë të ketë luajtur fillimisht një rol melodik jo specifik, një stil që mund të gjendet ende në këngën polifonike dyzërëshe të grave në Gjirokastër. Mendohet se me kalimin e kohës tornisti është përcaktuar gradualisht më saktë melodikisht; tradita e këngës dyzërëshe (marrësi dhe tornisti) në të cilën tornisti luan një rol melodik të përcaktuar qartë gjendet sot midis burrave të Dukatit. Edhe pse është tipike në Gjirokastër dhe Dukat, iso-polifonia dy zërashe mund të gjendet në shumë zona të Shqipërisë, si në Korcë, Librazhd, Pogradec, Kolonjë, Fier, Shpat të Sipërm të Elbasanit, Myzeqe, Vlorë, Berat, Mallakastër, Gjirokastër, Lunxhëri, si dhe në zonat shqipfolëse të Zajasit, Kërçovës dhe Tetovës. Iso-polifonia dy zërashe mund të gjendet edhe tek arbëreshët e Kalabrisë. Sipas studiuesit Vasil Tole, të mendosh për polifoninë dy zërashe si një fazë të parë të zhvillimit të iso-polifonisë është e gabuar, sepse dy zërat në fakt luajnë tre zëra, kështu që iso-polifonia dy zërashe është një mënyrë "e fshehur" e një iso-polifonie tre zërash. Linja tjetër melodike që evoluoi në polifoninë tradicionale shqiptare mendohet të ketë qenë zuzonja (shqip: iso), e cila duket se është përshtatur natyrshëm me dy linjat e mëparshme melodike, duke i dhënë jetë polifonisë trezërëshe. Futja e zuzonjës ishte një arritje e rëndësishme artistike sepse solli diversifikimin dhe pasurimin e ndërveprimit harmonik midis linjave melodike. Zuzoni është shumë i zakonshëm në traditën polifonike të sotme shqiptare dhe është e rrallë të gjesh varietete pa të në ditët e sotme. Edhe pse aktualisht iso-polifonia trezërëshe mund të gjendet në grupe muzikore me gjini të përziera, tradicionalisht ajo këndohej vetëm nga burrat. Zonat ku polifonia trezërëshe është tipike janë ato të Skraparit, Gramshit, Devollit, Gjirokastrës, Kolonjës, Sarandës dhe Vlorës. ——— Burimi: ky artikull është përkthyer dhe përshtatur nga artikulli “Albanian iso-polyphony” në Wikipedia anglisht (https://en.wikipedia.org/wiki/Albanian_iso-polyphony), shkruar nga kontribuesit e Wikipedia-s (https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Albanian_iso-polyphony&action=history), i publikuar nën licencën CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.sq). Ky përkthim shpërndahet me të njëjtën licencë. Përkthimi është bërë automatikisht dhe mund të përmbajë pasaktësi. Foto: A_traditional_male_folk_group_from_Skrapar.JPG: Gerd 72 (talk)., Public domain, nëpërmjet Wikimedia Commons (https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Fustanela_001.jpg).