Alfabeti shqip
Super Admin 12 tetor 2026
Alfabeti shqip (shqip: abetarja shqipe) është një variant i alfabetit latin që përdoret për të shkruar gjuhën shqipe. Ai përbëhet nga 36 shkronja që përfaqësojnë të gjitha fonemat e shqipes standarde:
Shkronjat emërtohen thjesht nga tingujt e tyre, të ndjekura nga ë për bashkëtingëlloret (p.sh. sh). deri te shqiptimi i 36 shkronjave.
HISTORI
Përmendja më e hershme e njohur e shkrimeve shqiptare vjen nga një dokument i kishës katolike franceze nga viti 1332. Shkruar ose nga kryepeshkopi Guillaume Adam ose murgu Brocardus Monacus, raporti vëren se "Licet Albanenses aliam omnino linguam a latina habeant et diversam, tamen litteram në latinë buse" ('Megjithëse shqiptarët kanë një gjuhë krejtësisht të tyren dhe të ndryshme nga latinishtja, ata megjithatë përdorin shkronja latine në të gjithë librat e tyre'). Studiuesit paralajmërojnë se kjo mund të nënkuptojë se shqiptarët shkruanin edhe në gjuhën latine, jo domosdoshmërisht vetëm shqip me shkrim latin.
Historia e alfabetit të mëvonshëm shqip është e lidhur ngushtë me ndikimin e fesë midis shqiptarëve. Shkrimtarët nga Veriu i Shqipërisë përdorën shkronja latine nën ndikimin e Kishës Katolike, ata nga Jugu i Shqipërisë nën kishën ortodokse greke përdorën shkronja greke, ndërsa të tjerë përdorën shkronja arabe nën ndikimin e Islamit. Pati gjithashtu përpjekje për një alfabet origjinal shqip në periudhën 1750-1850. Alfabeti aktual në përdorim midis shqiptarëve është një nga dy variantet e miratuara në Kongresin e Manastirit të mbajtur nga intelektualët shqiptarë nga 14 deri më 22 nëntor 1908, në Manastir (Manastir, Maqedonia e Veriut).
ALFABETI I PËRDORUR NË LETËRSINË E HERSHME
Dokumenti i parë i sigurt në shqip është Formula e pagëzimit (1462) (formula e pagëzimit), e lëshuar nga Pal Engjëlli (1417–1470); ishte shkruar me shkronja latine. Ishte një frazë e thjeshtë që supozohej të përdorej nga të afërmit e një personi që po vdiste nëse nuk mund të shkonin në kisha gjatë kohërave të trazuara të pushtimit osman.
Gjithashtu, pesë shkrimtarët shqiptarë të shekujve XVI dhe XVII (Gjon Buzuku, Lekë Matrënga, Pjetër Budi, Frang Bardhi dhe Pjetër Bogdani), të cilët formojnë bërthamën e letërsisë së hershme shqipe, përdorën të gjithë një alfabet latin për librat e tyre shqip; ky alfabet mbeti në përdorim nga shkrimtarët në Shqipërinë veriore deri në fillim të shekullit të 20-të.
Intelektuali grek Anastasios Michael, në fjalimin e tij në Akademinë e Berlinit (rreth vitit 1707) përmend një alfabet shqip të prodhuar "kohët e fundit" nga Kozmai nga Qipro, peshkop i Dyrrahut. Supozohet se ky është alfabeti i përdorur më vonë për "Ungjillin e Elbasanit". Anastasios e quan Kozmain "Kadmusin e Shqipërisë".
PËRPJEKJET E ZGJIMIT KOMBËTAR TË SHEKULLIT TË 19-TË
Në vitin 1857, Kostandin Kristoforidhi, një studiues dhe përkthyes shqiptar, hartoi në Stamboll, Perandoria Osmane, një Memorandum për gjuhën shqipe. Më pas ai shkoi në Maltë, ku qëndroi deri në vitin 1860 në një seminar protestant, duke përfunduar përkthimin e Dhiatës së Re në dialektet toske dhe gege. Ai u ndihmua nga Nikolla Serreqi nga Shkodra me versionin gege të Dhiatës së Re. Nikolla Serreqi ishte gjithashtu nxitësi i përdorimit të shkrimit latin për përkthimin e Dhiatës së Re, i cili ishte përdorur tashmë nga shkrimtarët e hershëm të letërsisë shqipe; Kristoforidhi e përqafoi me entuziazëm idenë e një alfabeti latin.
Në nëntor të vitit 1869, në Stamboll u mblodh një Komision për Alfabetin e Gjuhës Shqipe. Një nga anëtarët e tij ishte Kostandin Kristoforidhi dhe qëllimi kryesor i komisionit ishte krijimi i një alfabeti unik për të gjithë shqiptarët. Në janar të vitit 1870, komisioni përfundoi punën e tij për standardizimin e alfabetit, i cili ishte kryesisht me shkronja latine. U hartua një plan për krijimin e teksteve shkollore dhe përhapjen e shkollave shqipe. Megjithatë, ky plan nuk u realizua, sepse qeveria osmane nuk do të financonte shpenzimet për themelimin e shkollave të tilla.
Edhe pse ky komision kishte mbledhur dhe dorëzuar një alfabet në vitin 1870, shkrimtarët nga Veriu përdornin ende alfabetin me bazë latine, ndërsa në Shqipërinë e Jugut shkrimtarët përdornin kryesisht shkronjat greke. Në Shqipërinë e Jugut, aktiviteti kryesor i shkrimtarëve shqiptarë konsistonte në përkthimin e teksteve fetare ortodokse greke dhe jo në formimin e ndonjë lloj literature që mund të formonte një traditë të fortë për përdorimin e shkronjave greke. Siç ka shkruar albanologu Robert Elsie:
Mbizotërimi i greqishtes si gjuhë e arsimit dhe kulturës së krishterë në Shqipërinë jugore dhe qëndrimi shpesh armiqësor i kishës ortodokse ndaj përhapjes së shkrimit në shqip e bënë të pamundur evolucionin e një letërsie shqipe me alfabet grek. Kisha ortodokse, si mjeti kryesor i kulturës në Ballkanin jugor, ndërsa ishte e vendosur të përhapte arsimin dhe vlerat e krishtera, nuk u bind kurrë për dobinë e shkrimit në gjuhën amtare si një mjet për konvertimin e masave, siç kishte qenë kisha katolike në Shqipërinë veriore, deri në një farë mase, gjatë Kundërreformës. As, me përjashtim të shtypshkronjës së përkohshme në Voskopojë, shqiptarët e jugut nuk patën ndonjëherë në dispozicion mjete botimi si ato që u ofroheshin klerikëve dhe studiuesve të Shqipërisë katolike në Venedik dhe Dalmaci. Si e tillë, tradita ortodokse në shkrimin shqip, një trashëgimi e fortë kulturore e dijes dhe erudicionit, megjithëse e kufizuar kryesisht në përkthimet e teksteve fetare dhe në hartimin e fjalorëve, do të mbetej një lule që nuk lulëzoi kurrë vërtet.
Pika e kthesës ishte pasojat e ngjarjeve të Lidhjes së Prizrenit (1878), kur në vitin 1879 Sami Frashëri dhe Naim Frashëri formuan Shoqërinë për Botimin e Shkrimeve Shqipe. Sami Frashëri, Koto Hoxhi, Pashko Vasa dhe Jani Vreto krijuan një alfabet. Ky bazohej në parimin "një tingull një shkronjë" (megjithëse rishikimi i vitit 1908 zëvendësoi shkronjën ρ me digrafin rr për të shmangur ngatërrimin me p). Ky u quajt "alfabeti i Stambollit" (gjithashtu "alfabeti i Frashërit"). Në vitin 1905 ky alfabet ishte në përdorim të gjerë në të gjithë territorin shqiptar, në veri dhe në jug, duke përfshirë zonat katolike, myslimane dhe ortodokse.
Një vit më parë, në vitin 1904, ishte botuar Fjalori i Gjuhës Shqipe i Kostandin Kristoforidhit, pas vdekjes së autorit. Fjalori ishte hartuar 25 vjet para botimit të tij dhe ishte shkruar me alfabetin grek.
I ashtuquajturi alfabet Bashkimi u krijua nga Shoqata për Unitetin e Gjuhës Shqipe për t’u shkruar në një makinë shkrimi franceze dhe nuk përfshin asnjë shenjë diakritike përveç é (krahasuar me dhjetë grafema të alfabetit të Stambollit të cilat ose nuk ishin latine ose kishin shenja diakritike).
———
Burimi: ky artikull është përkthyer dhe përshtatur nga artikulli “Albanian alphabet” në Wikipedia anglisht (https://en.wikipedia.org/wiki/Albanian_alphabet), shkruar nga kontribuesit e Wikipedia-s (https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Albanian_alphabet&action=history), i publikuar nën licencën CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.sq). Ky përkthim shpërndahet me të njëjtën licencë. Përkthimi është bërë automatikisht dhe mund të përmbajë pasaktësi.